paidevo.gr

Μικρό αφιέρωμα στον ποιητή των τραγουδιών

Το όνομά του το πρωτάκουσα από το ραδιόφωνο, όταν ο εκφωνητής ανακοίνωσε: «Ακολουθεί ο Ιρλανδός κι ο Ιουδαίος, του Μάνου Χατζιδάκι και του Νίκου Γκάτσου». Ήμουν περίπου οκτώ χρονών, σ’ ένα χωριό του Μεσολογγίου. Συνέχισα να εντυπωσιάζομαι από τους στίχους του, από τις εικόνες που δημιουργούσαν και τους συνειρμούς, και μεγαλώνοντας τόλμησα να του στείλω τα εφηβικά μου στιχουργήματα. Ήμουν στα δεκάξι πια κι εκείνος λίγο πάνω απ’ τα εξήντα. Την επόμενη χρονιά με κάλεσε κοντά του. Μείναμε μαζί δέκα επτά χρόνια· τα τελευταία της δικής του σοφής ζωής, τα πρώτα της ενήλικης δικής μου.

Τον είδα να συνεργάζεται με κορυφαίες προσωπικότητες των Γραμμάτων και των Τεχνών. Ωστόσο, βαθιά φιλία τον συνέδεσε με ελάχιστους, για να μην πούμε μόνο με τον Χατζιδάκι και τη Μούσχουρη, και σ’ έναν βίο παράλληλο με τον Ελύτη.

Ευσυνείδητος στη δουλειά του και φιλόξενος, δεν αρνήθηκε ποτέ συνεργασία σε πρωτοεμφανιζόμενους συνθέτες. Επίσης, στις περιπτώσεις που ο τραγουδιστής ήταν γνωστός εξαρχής, λάμβανε υπόψη του, εκτός από τη φωνή, την προσωπικότητα του ερμηνευτή ώστε ο λόγος να μην ηχεί ξένος στα χείλη του. Σ’ αυτό τον βοηθούσε η μακρόχρονη πείρα του στο θέατρο, ως μεταφραστής και ραδιοσκηνοθέτης, και η γνώση των χαρακτήρων.

Με εξαίρεση τη Μυθολογία, τα Παράλογα και κάποια μεμονωμένα τραγούδια, έγραφε πάνω στις μελωδίες, ισχυριζόμενος ότι εκείνος ερμήνευε καλύτερα το αίσθημα της μελωδίας απ’ ό,τι ο συνθέτης το αίσθημα των στίχων. Φυσικά ποτέ δεν έγραψε αισθηματολογίες. Ακόμα και κάποιοι μονοδιάστατοι στίχοι του, γραμμένοι υπό περιοριστικές συνθήκες, διατηρούν την ευγένεια της προσωπικής του γραφής.

Βέβαια, όταν μιλάμε για τον Γκάτσο, δεν αναφερόμαστε σε έναν «καθαρό» στιχουργό. «Κρατώ στα δάχτυλά μου τη μουσική για μια καλύτερη μέρα», μας εκμυστηρεύεται στην Αμοργό. Τη μουσική της γλώσσας, συμπεραίνουμε εμείς που ξέρουμε ότι θαύμασε τους τροβαδούρους της φυλής Σολωμό και Παλαμά, όπως και τον φημισμένο για τη μουσικότητά του Φρήντριχ Χαίλντερλιν ή τον Ισπανό ομότεχνό του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα. Κοινό σημείο με τον τελευταίο η αγάπη τους για το δημοτικό τραγούδι των πατρίδων τους και η αντίστοιχη επιρροή. Αλλά τι ήταν πατρίδα για τον Γκάτσο; «Η γλώσσα» ομολογεί σε γράμμα του προς τον Κ. Λαρδά, ήδη από το 1965.

Με τις δικές του υποδείξεις και με τον καιρό, ή γλώσσα έγινε και δική μου πατρίδα, κι εκτός από το να καλλιεργώ τις λέξεις έμαθα και να τις ανασκάπτω. Τι βρήκα κάτω από τα γραπτά του Γκάτσου; Το ανολοκλήρωτο ταξίδι του πατέρα του. Δύο μέρες πριν φτάσει στην Αμερική, το 1916, πέθανε από πνευμονία και τον πέταξαν στη θάλασσα. Μήπως γι’ αυτό ο Γκάτσος έγραψε για ταξίδια και για τις προσδοκίες τους αλλά ποτέ για ζωή στην αντίπερα όχθη; Άραγε γι’ αυτό δε συνήθιζε ο ίδιος να ταξιδεύει;

«Φεγγάρια μου παλιά

καινούρια μου πουλιά

διώχτε τον ήλιο και τη μέρα απ’ το βουνό

για να με δείτε να περνώ

σαν αστραπή στον ουρανό».

Αγαθή Δημητρούκα

***

ΝΙΚΟΣ ΓΚΑΤΣΟΣ – ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ

Ήταν κάποτε δυο φίλοι

στο μικρό μας το νησί

δυόσμος με το καριοφίλι

τσάμπουρο με το κρασί.

Βγαίνανε μαζί σεργιάνι

πριν αλλάξουν οι καιροί

και στην εκκλησιά του Άι-Γιάννη

άναβαν μαζί κερί.

Έλαμπε το καλοκαίρι

ήμουνα και γω παιδί

τέτοιο αγαπημένο ταίρι

στη ζωή δεν είχα δει.

Τους εκοίταζαν οι γλάροι

τους εκοίταζα κι εγώ

σα θαλασσινό φεγγάρι

πάνω από την Αμοργό.

(«Δάμων και Φιντίας» Ν. Γκάτσος)

Με οδηγό τους παραπάνω στίχους του Νίκου Γκάτσου αξίζει να σταθούμε για λίγο σε μιαν ιστορική φιλία μισού αιώνα που δεν είναι ίσως και τόσο γνωστή στους περισσότερους.

Ήταν κάποτε δυο φίλοι: Η γνωριμία των δύο σπουδαίων μας ποιητών, του Ελύτη και του Γκάτσου, έγινε τον Οκτώβριο του 1936. Τίποτα, για πάνω από 50 χρόνια, δε στάθηκε αρκετό για να διαταράξει αυτή τη σχέση, παρόλο που όλη αυτή η περίοδος για τον ελληνικό χώρο υπήρξε ιδιαίτερα ασταθής και ταραγμένη (κατοχή, εμφύλιος, δικτατορία). Ανακαλύπτουν στην αρχή της γνωριμίας τους ότι αγαπούν τους ίδιους συγγραφείς, ότι διαβάζουν τα ίδια ποιήματα, ότι βλέπουν γενικότερα με τον ίδιο τρόπο τη ζωή που ανοίγεται μπροστά τους. Μαζί καθιέρωσαν ως τόπο συνάντησης τους το 1938 το ιστορικό φιλολογικό ‘καφενείο’ του Λουμίδη στο οποίο οι αδιάκοπες συζητήσεις και συναντήσεις τους τα χρόνια της Κατοχής^[1] έμειναν ιστορικές. Από εκεί πέρασαν σχεδόν όλοι οι σημαντικοί πνευματικοί άνθρωποι του νεώτερου νεοελληνικού πολιτισμού. «Με τον Νίκο Γκάτσο συνδέθηκα και συμπορεύτηκα, επειδή κι εκείνος, πίσω από τα χαμόγελα και τις μελωδίες, είχε ακούσει τη φωνή που κηρύττει και στις παραμονές του θανάτου και πάνω από τις καταιγίδες» σημείωνε ο Ελύτης.

στο μικρό μας το νησί: Ο Ελύτης θαύμαζε την απήχηση των μελοποιημένων στίχων του φίλου του. Αν έμενε μονάχος σ’ένα νησί θα έπαιρνε μαζί του τους στίχους από το Μια Παναγιά του Γκάτσου^[2], που ασφαλώς προσεγγίζει απόλυτα και τη δική του αισθητική και που (το συγκεκριμένο τραγούδι) θα μπορούσε κάλλιστα να το έχει γράψει αυτός.

Βγαίνανε μαζί σεργιάνι: Οι συναντήσεις των δυο φίλων συνεχίστηκαν όλο το διάστημα της κατοχής αλλά και τα επόμενα χρόνια σε καινούργια ‘φιλολογικά’ στέκια. Διακόπτονταν μόνο όταν ο Ελύτης έλειπε στο εξωτερικό. Υπήρχε όμως και τότε συχνή αλληλογραφία.

πριν αλλάξουν οι καιροί: Τα χρόνια 1945-1975 οι στίχοι του Γκάτσου και του Ελύτη επηρεάζονται καταλυτικά από τις κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις στον ελληνικό χώρο. Το έντιμο αίμα που χύνεται άσκοπα, οι αφανείς ανώνυμοι ήρωες, η σκοτεινή μοίρα του ελληνισμού γίνονται σε έργα όπως το Άξιον εστί και Νυν και αεί κυρίαρχα θέματα και μοτίβα. Τα ανέμελα νησιωτικά τοπία των πρώτων στίχων, το φως και ο έρωτας, παρότι ως το τέλος παρόντα στο έργο των δυο ποιητών, φορτίζονται πλέον με μια δραματική διάσταση.

και στην εκκλησιά του Άι-Γιάννη/ άναβαν μαζί κερί: Αξίζει να γίνει κάποτε μια ευρύτερη μελέτη για τη σχέση των δυο ποιητών μας με τη θρησκεία, την ορθόδοξη παράδοση, τα ιερά κείμενα και τους ύμνους της εκκλησίας. Ελύτης και Γκάτσος εμπνέονται, γοητεύονται, αξιοποιούν στο έπακρο και μεταμορφώνουν ποιητικά λέξεις, πρόσωπα και σύμβολα από τον ευρύτερο αυτό χώρο. Στα ποιήματα Γκάτσου και Ελύτη θα συναντήσουμε εκτός από το πρόσωπο του Χριστού το σύμβολο του σταυρού, καμπάνες και καμπαναριά, τον Παράδεισο, παπάδες, τη μορφή της Παναγίας, κεριά, κελιά, τα καρφιά του μαρτυρίου, θαύματα, εκκλησιές, το διάβολο, άγγελους και Αρχάγγελους, Άγιους, και βέβαια την Ανάσταση.

σα θαλασσινό φεγγάρι/ πάνω από την Αμοργό: “Σ’ένα πράσινο άστρο” ήταν η αφιέρωση που υπήρχε στην πρώτη έκδοση της Αμοργού. Η Μαρίνα, αγαπημένο όνομα και σύμβολο ελληνικής ιθαγένειας στον Οδυσσέα Ελύτη, στα Ρω του Έρωτα, προσφωνείται κι αυτή στο ομώνυμο ποίημά του (Μαρίνα) ως ‘πράσινό μου αστέρι’. Τυχαίο, ή όχι, δεν έχει τόση σημασία. Πάντως η θαυμαστή ενοποίηση και ποικιλία της ελληνικής γλώσσας που διατρέχει την Αμοργό, καθώς και η αρχιτεκτονική της αποτελεί σαφώς τον ιδανικό προάγγελο του Άξιον Εστί.

Το συνολικό ποσοστό λέξεων σε κοινή χρήση στα ποιήματα-τραγούδια Ελύτη και Γκάτσου είναι 63,01%. Ο συγκεκριμένος αριθμός θα μπορούσε να μετατοπιστεί προς τα πάνω ή προς τα κάτω, υπολογίζοντας και με άλλες παραμέτρους, εξετάζοντας π.χ. όλο το ποιητικό έργο των δύο, ή επιμέρους θέματα. Μπορεί να είναι ένα ενδεικτικό εργαλείο για κάποιες πρώτες διαπιστώσεις σχετικά με τους δυο ποιητές, που υπάρχουν ως τώρα απλώς ως υπαινιγμοί ή υποθέσεις:

Ο Ν. Γκάτσος και ο Ο. Ελύτης, ως δύο από τους χαρακτηριστικούς εκπροσώπους της επονομαζόμενης γενιάς του ΄30, έχουν σε μεγάλο μέρος μια κοινή αφετηρία και αισθητική στον τρόπο που χειρίζονται το παραδοσιακό υλικό σε επίπεδο γλώσσας και θεμάτων. Υπάρχει μια παρόμοια αφηγηματική τεχνική σε επίπεδο παράθεσης εικόνων (που βέβαια παραλλάσεται ανάλογα με το ύφος και τη γραφή του καθενός). Υπάρχει ακόμα, κάποιου είδους, ‘έμμεση’ συνομιλία μέσα από τους στίχους των δύο ποιητών σε πολλούς σημεία.

Είμαστε τυχεροί που η ευτυχής συνύπαρξη και συνάντηση Ελύτη και Γκάτσου συνεχίζεται σήμερα μέσα από τα κείμενά τους στα Ανθολόγια και στα βιβλία του Δημοτικού σχολείου. Ποιήματα του Ελύτη υπήρχαν τα τελευταία χρόνια. Δίπλα τους όμως σήμερα θα συναντήσουμε τα Μπάρμπα Γιάννη Μακρυγιάννη, τον Εφιάλτη της Περσεφόνη του Γκάτσου και άλλα τέτοια εξαίσια κείμενα που από μόνα τους διδάσκουν την ελληνική γλώσσα και ιστορία (και όχι μόνο) με τον λιγότερο ‘δασκαλίστικο’ τρόπο. Ο Ν. Γκάτσος παίρνει έτσι τη θέση που του αξίζει.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

(Με τα λόγια του Ελύτη και τους στίχους του Γκάτσου)

Έχω δικαίωμα σαν Έλληνας ν’ανησυχώ για την ταυτότητά μου (ΕΛΥΤΗΣ^[3])

Δώστε μου μια ταυτότητα να θυμηθώ ποιος είμαι (ΓΚΑΤΣΟΣ)

Βλέπω τους νέους να συνθλίβονται κάτω από τη γεροντοκρατία (ΕΛΥΤΗΣ^[4])

Μ’ένα μάτι μ’ένα δόντι

με βαμμένα τα μαλλιά

σκαρφαλώσαν οι γερόντοι

στης πατρίδας τα σκαλιά

Αχ για να σωθεί η Ελλάδα

στους καιρούς τους ύστατους

Βρείτε κάπου έναν καιάδα

και γκρεμοτσακίστε τους

(ΓΚΑΤΣΟΣ)

Η μοίρα μας βρίσκεται στα χέρια μας! (ΕΛΥΤΗΣ^[5])

Στα χέρια κρατούμε τη μοίρα της γης (ΓΚΑΤΣΟΣ)

Επιλέξαμε τέσσερα χαρακτηριστικά τραγούδια του Νίκου Γκάτσου σεμουσική του Μάνου Χατζιδάκι, για να τιμήσουμε μια συνεργασία που άρχισε το 1948 «Χάρτινο το φεγγεράκι» και σταμάτησε το 1991 με το αδισκογράφητο «Ταξίδι», τους τελευταίους στίχους του ποιητή:

***

ΧΑΡΤΙΝΟ ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΑΚΙ

Θα φέρει η θάλασσα πουλιά

κι άστρα χρυσά τ’ αγέρι

να σου χαϊδεύουν τα μαλλιά

να σου φιλούν το χέρι.

Χάρτινο το φεγγαράκι

ψεύτικη η ακρογιαλιά

αν με πίστευες λιγάκι

θα ’ταν όλα αληθινά.

Δίχως τη δική σου αγάπη

γρήγορα περνάει ο καιρός

δίχως τη δική σου αγάπη

είν’ ο κόσμος πιο μικρός.

Χάρτινο το φεγγαράκι

ψεύτικη η ακρογιαλιά

αν με πίστευες λιγάκι

θα ’ταν όλα αληθινά.

***

Η ΜΙΚΡΗ ΡΑΛΛΟΥ

Σαράντα παλικάρια

στην άκρη του γιαλού

επαίξανε στα ζάρια

τη μικρή Ραλλού.

Σ’ ανατολή και δύση

σε κόσμο και ντουνιά

ρωτάν ποιος θα κερδίσει

την ομορφονιά.

Μικρό το καλοκαίρι

μεγάλος ο καιρός

κανείς όμως δεν ξέρει

ποιος θα ’ναι ο τυχερός.

Σαράντα παλικάρια

στην άκρη του γιαλού

επαίξανε στα ζάρια

τη μικρή Ραλλού.

***

Σαράντα παλικάρια

με λιονταριού καρδιά

ερίξανε τα ζάρια

μια τρελή βραδιά.

Ζηλεύει το φεγγάρι

και στέλνει απ’ τα βουνά

το μαύρο καβαλάρη

που μας κυβερνά.

Κι ο χάροντας σα φίδι

τραβάει την κοπελιά

σ’ αγύριστο ταξίδι

σ’ ανήλιαγη σπηλιά.

Σαράντα παλικάρια

στην άκρη του γιαλού

εχάσανε στα ζάρια

τη μικρή Ραλλού.

***

Ο ΕΦΙΑΛΤΗΣ ΤΗΣ ΠΕΡΣΕΦΟΝΗΣ

Εκεί που φύτρωνε φλισκούνι κι άγρια μέντα

κι έβγαζε η γη το πρώτο της κυκλάμινο

τώρα χωριάτες παζαρεύουν τα τσιμέντα

και τα πουλιά πέφτουν νεκρά στην υψικάμινο.

Εκεί που σμίγανε τα χέρια τους οι μύστες

ευλαβικά πριν μπουν στο θυσιαστήριο

τώρα πετάνε τ’ αποτσίγαρα οι τουρίστες

και το καινούριο παν να δουν διυλιστήριο.

Εκεί που η θάλασσα γινόταν ευλογία

κι ήταν ευχή του κάμπου τα βελάσματα

τώρα καμιόνια κουβαλάν στα ναυπηγεία

άδεια κορμιά σιδερικά παιδιά κι ελάσματα.

Κοιμήσου Περσεφόνη

στην αγκαλιά της γης

στου κόσμου το μπαλκόνι

ποτέ μην ξαναβγείς.

***

ΚΕΜΑΛ

αφήγηση

Ακούστε τώρα την ιστορία του Κεμάλ, ενός νεαρού πρίγκιπα της Ανατολής, απόγονου του Σεβάχ του Θαλασσινού, που νόμισε ότι μπορεί ν’ αλλάξει τον κόσμο. Αλλά πικρές οι βουλές του Αλλάχ και σκοτεινές οι ψυχές των ανθρώπων…

τραγούδι

Στης Ανατολής τα μέρη

μια φορά κι έναν καιρό

ήταν άδειο το κεμέρι

μουχλιασμένο  το νερό.

Στη Μοσούλη στη Βασόρα

στην παλιά τη χουρμαδιά

πικραμένα κλαίνε τώρα

της ερήμου τα παιδιά.

Κι ένας νέος από σόι

και γενιά βασιλική

αγροικάει το μοιρολόι

και τραβάει κατά κει.

Τον κοιτάν οι βεδουίνοι

με ματιά λυπητερή

κι όρκο στον Αλλάχ τους δίνει

πως θ’ αλλάξουν οι καιροί.

***

Σαν ακούσαν οι αρχόντοι

του παιδιού την αφοβιά

ξεκινάν με λύκου δόντι

και με λιονταριού προβιά.

Απ’ τον Τίγρη στον Ευφράτη

κι απ’ τη γη στον ουρανό

κυνηγάν τον αποστάτη

να τον πιάσουν ζωντανό.

Πέφτουν πάνω του τα στίφη

σαν ακράτητα σκυλιά

και τον πάνε στο Χαλίφη

να του βάλει τη θηλιά.

Μαύρο μέλι μαύρο γάλα

ήπιε κείνο το πρωί

πριν αφήσει στην κρεμάλα

τη στερνή του την πνοή.

***

Με δυο γέρικες καμήλες

μ’ ένα κόκκινο φαρί

στου παράδεισου τις πύλες

ο Προφήτης καρτερεί.

Πάνε τώρα χέρι χέρι

κι είναι γύρω συννεφιά

μα της Δαμασκού τ’ αστέρι

τους κρατούσε συντροφιά.

Σ’ ένα μήνα σ’ ένα χρόνο

βλέπουν μπρος τους τον Αλλάχ

που από τον ψηλό του θρόνο

λέει στον άμυαλο Σεβάχ:

Νικημένο μου ξεφτέρι

δεν αλλάζουν οι καιροί

με φωτιά και με μαχαίρι

πάντα ο κόσμος προχωρεί.

αφήγηση

Καληνύχτα, Κεμάλ.

Αυτός ο κόσμος δε θ’ αλλάξει ποτέ.

Καληνύχτα…

***

Για τον Νίκο Γκάτσο

ΑΜΟΡΓΟΣ

Με την πατρίδα τους δεμένη στα πανιά και τα κουπιά στον άνεμο κρεμασμένα

Οι ναυαγοί κοιμήθηκαν ήμεροι σαν αγρίμια νεκρά μέσα στων σφουγγαριών τα σεντόνια

Αλλά τα μάτια των φυκιών είναι στραμμένα στη θάλασσα

Μήπως τους ξαναφέρει ο νοτιάς με τα φρεσκοβαμμένα λατίνια

Νίκος Γκάτσος, Αμοργός, (1943) [Η αρχή του ποιήματος]

Η Αμοργός είναι διαποτισμένη από μια φυσικότητα που την κάνει να ηχεί τόσο όμορφα όσο και την εποχή που εκδόθηκε, πράγμα που για πολύ λίγα ποιήματα μπορούμε να πούμε. Όσες παρατηρήσεις κι αν κάνουμε λοιπόν για την Αμοργό, είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να εντοπίσουμε το μυστικό της. Ίσως –μια υπόθεση κάνω– το αληθινά εκπληκτικό μ’ αυτό το ποίημα να είναι, απλώς και μόνον, αυτή η φυσικότητά του, η ισορροπία του νοήματος πάνω στη γλώσσα, ερήμην και των δύο. Δεν μπορούμε και πάλι να θίξουμε τον πυρήνα αυτής της φυσικότητας η οποία εν τέλει είναι θείο δώρο, μπορούμε ωστόσο να παρατηρήσουμε τα εξωτερικά γνωρίσματα της «αισθητικής» της, κι ένα απ’ αυτά είναι σίγουρα η εντύπωση ότι οι λέξεις συνδέονται μ’ ένα φύσημα του ανέμου, είναι σα να λέμε ότι ανάμεσα στις λάμψεις και τις σκιές του νοήματος, καθώς αυτά εναλλάσσονται, δεν υπάρχει κανένας κραδασμός, δεν διακρίνει κανείς ανάμεσα στις φράσεις τις «ραφές», ο πιο μουσικός ρυθμός, αυτός που τον ακούμε συνήθως να καταλήγει στη φανφάρα, ελέγχει το πηδάλιο μιας φωνής καθαρής και λείας, σχεδόν ακύμαντης. Αυτό το επίτευγμα δεν είχε ίσως σημειωθεί ξανά στα ελληνικά γράμματα απ’ την εποχή του Σολωμού.

Ευγένιος Αρανίτσης

περ. Οδός Πανός, (1992) [Απόσπασμα]

***

Χάρη στην προσωπική μου ενασχόληση με το ποιητικό αρχείο του Νίκου Γκάτσου –έρευνα, καταγραφή, κωδικοποίηση– εργασία που προορίζεται για το Πανεπιστήμιο του Παλέρμο, κι έχοντας μεταφράσει στα Ιταλικά την Αμοργό και ορισμένα τραγούδια, παίρνω το θάρρος να γράψω δυο λόγια με την επίγνωση ότι δεν «κομίζω γλαύκα ες Αθήνας».

Η Αμοργός είναι αποτέλεσμα κοπιαστικής επεξεργασίας και η φήμη που την ακολούθησε ότι γράφτηκε μέσα σε μία νύχτα, είναι ανάλογη του δικού μας θρύλου που λέει ότι κάποιοι καθεδρικοί ναοί και ανάκτορα χτίστηκαν κατά μαγικό τρόπο εν μία νυκτί.

«Ο έρωτας κι ο θάνατος παντοτινοί συντρόφοι» βασιλεύουν στον  κόσμο των τραγουδιών του Γκάτσου, σαν να ορίζουν τη μοίρα αθώων ηρώων, που τους φανταζόμαστε, τους συμπαθούμε και συμπάσχουμε μαζί τους, παρόλο που η ιστορία ή ο μύθος τους μας δίνεται ελλειπτικά. Γιατί έχουμε να κάνουμε με στίχους άκρως ποιητικούς, που, ακόμα κι όταν υποτάχτηκαν στη μελωδία και στην τυραννία της ρίμας, δεν άγγιξαν ποτέ τη χυδαιότητα μιας επικαιρικής κατασκευής.

Μαρία Ρόζα Καρακάουσι

Διδάκτωρ Ελληνικής και Λατινικής Φιλολογίας

Πανεπιστήμιο του Παλέρμο

***

Ο Νίκος Γκάτσος – Ένας πολύ αυστηρός φίλος

(απόσπασμα από κείμενο του Μάνου Χατζιδάκι)

Ο Γκάτσος επηρέασε εμένα, όχι εγώ τον Γκάτσο.

Εγώ ήμουν ο μαθητής. είχα την τύχη να εισπράξω πολύτιμα μαθήματα, ιδίως σε μια περίοδο, μετά την απελευθέρωση, που οι συνομήλικοί του φίλοι έφυγαν στην Ευρώπη, και οι δικοί μου πάλι το ίδιο, και μείναμε οι δυό μας στο πατάρι του «Λουμίδη» ή του «Πικαντίλλυ» να μιλάμε. Ο Γκάτσος μπορεί να δέχτηκε πληροφορίες από μένα, αλλά όχι επιρροή. Και να σας πω μεταξύ των σπουδαίων μαθημάτων ένα παράδειγμα: Όταν σε ηλικία εικοσιπέντε ετών έγραψα για την Μαρίκα Κοτοπούλη μουσική για την «Ορέστεια», είχα κάνει και δύο θαυμάσια μέρη για τις «Χοηφόρες», λόγω των οποίων απολάμβανα μεγάλο θρίαμβο εις τον κύκλο των ειδικών. Είχε επισημανθεί η σημασία τους, η δε Μαρίκα με λάτρευε εν ονόματι των δύο αυτών μεγάλων στιγμών. Όταν λοιπόν ήρθε και τ’ άκουσε ο Γκάτσος, γύρισε και μου έκανε ένα αυστηρότατο μάθημα: ότι αυτά είναι θαυμάσια, αλλά για τον Ευρυπίδη και όχι για τον Αισχύλο. Μου δίδαξε ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο ιερατικό στοιχείο του Αισχύλου -το οποίο αγνοούσα- και στο ύφος του Ευρυπίδη, του πιο «σύγχρονου» από τους τρεις τραγικούς. Τότε μάλιστα, για να είμαι ειλικρινής, όπως κάθε μαθητής έτσι κι εγώ λιγάκι θύμωσα, διότι δεν ασπάστηκε τη «μεγαλοφυϊα» μου. Αλλά βέβαια αυτό μου έδωσε αφορμή να σκεφτώ και να δω πόσο πράγματι είχε δίκιο και πόσο η δουλειά που είχα κάνει στηριζόταν σε άγνοια του αισχυλικού πνεύματος. Καταλαβαίνετε, ο Γκάτσος ήταν ένας πολύ αυστηρός φίλος.

(«Ο καθρέφτης και το μαχαίρι», Ίκαρος 1988)

***



–

Ειδικές παραπομπές

[1] Τις παραθέτει διεξοδικά ο Ελύτης στα Ανοιχτά χαρτιά και στο Εν Λευκώ.

[2] Μάλιστα τα δύο από τα συνολικά τέσσερα ελληνικά τραγούδια του ‘σάκου’ ανήκουν στον Γκάτσο.

[3] Εφ. Το Βήμα, συνέντευξη στον Γιάννη Φλέσσα, 24/12/78.

[4] Εφ. Το Βήμα, συνέντευξη στον Ανδρέα Δεληγιάννη, 21/10//79.

[5] Εφ. Τα Νέα, συνέντευξη στον Γιώργο Πηλιχό, 15/6/82.

Μια απολαυστική ξενάγηση στο μαγικό κόσμο του Σύμπαντος, αντάξια των παραστάσεων που προβάλλονται στο Ευγενίδειο Πλανητάριο το οποίο διευθύνει εδώ και δεκαετίες, προσφέρει η συνέντευξη του Διονύση Σιμόπουλου στο Παιδεύω. 40 ολόκληρα χρόνια υπηρετεί την αστρονομία, ο κορυφαίος Έλληνας επιστήμονας. Μας μιλά απλά για τη βιαιότητα του Σύμπαντος, την γέννηση της ζωής, τα 100 – 200 δισεκατομμύρια άστρα της διαστημικής μας γειτονιάς, το μεγαλείο της έρευνας των αρχαίων Ελλήνων αστρονόμων και απαντά στα πιο δύσκολα ερωτήματα που απασχολούν την ανθρωπότητα.

ΠΑΙΔΕΥΩ: Κύριε Σιμόπουλε, ξεκινήσατε παιδί και ασχοληθήκατε με αυτό το ωραίο αντικείμενο – την αστρονομία. Αν βρισκόσασταν πάλι στην αρχή θα παίρνατε τον ίδιο δρόμο;

Διονύσης Σιμόπουλος: Κι ακόμη περισσότερο! Σε μια εποχή που η αστρονομία, το διάστημα ήταν έννοιες σχετικά άγνωστες, εγώ ξεκίνησα εντελώς τυχαία και περιστασιακά. Το έναυσμα δόθηκε σε μια διεθνή κατασκήνωση, το καλοκαίρι του 1960 στην Αμφίκλεια της Παρνασσίδος, όπου γιορτάζαμε τα 50 χρόνια του προσκοπισμού στην Ελλάδα. Είχαν μαζευτεί τότε πρόσκοποι από όλο τον κόσμο. Δίπλα στην κατασκήνωση που είχαμε εμείς, οι Πατρινοί πρόσκοποι, ήταν μια αμερικάνικη κατασκήνωση. Οι Αμερικανοί είχαν καταπληκτικό εξοπλισμό και στο κέντρο του χώρου τους βρισκόντουσαν τρία τηλεσκόπια. Προσπαθώντας με τα αλλοπρόσαλλα αγγλικά μας, πήγαμε και μεις να δούμε το φεγγάρι. Η εικόνα της σελήνης που φαινότανε τόσο κοντά, ώστε να είσαι έτοιμος να απλώσεις το χέρι να την αρπάξεις, ήταν για μένα, στα 17 μου χρόνια, το κάτι άλλο! Σημειώσατε ότι ο Γιούρι Γκαγκάριν ταξίδεψε ένα χρόνο αργότερα στο διάστημα.

Αυτή ήταν η πρώτη επαφή. Όταν το 1961 έδωσα εξετάσεις πέτυχα στο Φυσικό, αλλά δεν υπήρχε η δυνατότητα να γραφτώ, λόγω της οικονομικής μας κατάστασης – τότε οι σχολές ήταν με πληρωμή. Έτσι έδωσα στη ΣΜΑ, που ήταν δωρεάν, αλλά κόπηκα στο τελευταίο μάθημα, που ήταν η τριγωνομετρία. Αν πετύχαινα, φυσικά, στη ΣΜΑ η ζωή μου θα ήταν διαφορετική. Στην Αμερική πήγα, γιατί είχα πληροφορηθεί ότι εκεί κάποιος δουλεύοντας μπορεί να σπουδάσει. Και πράγματι παρόλες τις κακουχίες, δεν το έχω μετανιώσει, αν χρειαζόταν πάλι το ίδιο θα επέλεγα.

Πάντοτε ήμουν λάτρης δυο Ελλήνων συγγραφέων: του Καζαντζάκη και του Καβάφη. Πρότυπό μου ήταν το ταξίδι προς την Ιθάκη. Και το ταξίδι είναι το ενδιαφέρον και όχι ο προορισμός. Αυτός ο στόχος με συνέπαιρνε  πάντα. Έτσι ευτύχησα 40 συναπτά χρόνια να εργάζομαι στο Πλανητάριο. Πρώτα στην Αμερική και μετά, στα 29 μου χρόνια, ανέλαβα διευθυντής του Ευγενιδείου.

ΠΑΙΔΕΥΩ: Πόσο βοήθησαν οι παρατηρήσεις των αρχαίων Ελλήνων στην αστροφυσική; Μήπως η έρευνα ανέτρεψε τα ευρήματά τους;

Διονύσης Σιμόπουλος: Πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι ο Ίππαρχος, 150 χρόνια πριν τη γέννηση του Χριστού, ήταν ο καλύτερος παρατηρησιακός αστρονόμος όλων των εποχών. Με μόνη βοήθεια τα μάτια του, με όργανα που έφτιαξε ο ίδιος, κατόρθωσε να δει πράγματα, τα οποία πήραν αιώνες για να ανακαλυφθούν και πάλι. Ο Ερατοσθένης μέτρησε την περιφέρεια της γης με πρωτόγονα μέσα, με ακρίβεια που δεν έχει ούτε 1% διαφορά από την πραγματική περιφέρεια που μετρήσαμε εμείς με τους δορυφόρους. Ο Αρίσταρχος ο Σάμιος, 300 και πλέον χρόνια προ Χριστού, πρόβλεψε το ηλιοκεντρικό σύστημα που χρειάστηκε 1800 χρόνια ο Κοπέρνικος για να ξανα-ανακαλύψει, βασιζόμενος στις αναφορές των αρχαίων. Ο Θαλής ο Μιλήσιος, 500 και πλέον χρόνια προ Χριστού, πρόβλεψε ηλιακές εκλείψεις. Αυτά όλα μας λένε ότι οι βάσεις της επιστήμης βρίσκονται εκεί, στα χρόνια της κλασικής αρχαιότητας.

Οι σύγχρονες έρευνες τις 2 – 3 τελευταίες δεκαετίες του 20^ου αιώνα έγιναν με όργανα τόσο πολύπλοκα, τόσο ανεπτυγμένα, που οι παρατηρήσεις δεν έχουν καμία σχέση με τα αποτελέσματα που έβγαζαν οι αρχαίοι ημών πρόγονοι. Επειδή μάλιστα το 2009 γιορτάζουμε τα 400 χρόνια από την πρώτη χρήση του τηλεσκόπιου από τον Γαλιλαίο – γι’ αυτό έχει ονομασθεί το 2009 έτος αστρονομίας – πρέπει να πούμε ότι ιδιαίτερα τα τελευταία 30-40 χρόνια που βάλαμε τα τηλεσκόπια μας πάνω από την ατμόσφαιρα της γης, βλέπουμε πράγματα που δεν μπορούσαμε να τα δούμε πριν. Είναι δυο μη συγκρίσιμα πράγματα οι γνώσεις και οι τεχνολογικές δυνατότητες που έχουμε σήμερα, με τις γνώσεις και τις δυνατότητες που είχαν τεχνολογικά οι αρχαίοι. Παρόλα αυτά η βάση της επιστήμης βρίσκεται εκεί και όπως έλεγε ο Νεύτωνας, ο μεγαλύτερος ίσως επιστήμονας όλων των εποχών, «αν κατόρθωσα να δω πιο πέρα από τους συνανθρώπους μου, είναι γιατί καθόμουνα στους ώμους γιγάντων».

Σήμερα οι γνώσεις πολλαπλασιάζονται. Για παράδειγμα από τη δεκαετία του ’60 που εγώ ήμουν φοιτητής μέχρι σήμερα οι γνώσεις έχουν πολλαπλασιαστεί πάνω από ένα δισεκατομμύριο φορές. Σήμερα η γνώση δεν προάγεται από άτομα, αλλά από ομάδες ατόμων. Στο πρόσφατο πείραμα που θα αρχίσει να γίνεται στο CERN στην Ελβετία για την ανακάλυψη του σωματιδίου Χιγκς και του πεδίου Χιγκς, συμμετέχουν 2000 άνθρωποι.

ΠΑΙΔΕΥΩ: Υπάρχει απάντηση στο ερώτημα για την αρχή του Σύμπαντος;

Διονύσης Σιμόπουλος: Σήμερα έχουμε μοντέλα, πρότυπα. Αυτά τα μοντέλα βασίζονται σε αυτό που ονομάζουμε καθιερωμένο πρότυπο, βασίζονται δηλαδή σε ορισμένα σωματίδια που έχουν ανακαλυφθεί, που είναι όντως υπαρκτά. Αυτά τα σωματίδια για να υπάρξουν, για να έχουν τη δεδομένη μάζα που έχουν, πρέπει να υπάρχει ένα άλλο σωματίδιο που δημιουργεί ένα πεδίο γύρω του, το Χιγκς, το οποίο θεωρητικά υπέθεσε το 1964 ο Πήτερ Χιγκς, ένας Σκωτσέζος φυσικός, ο οποίος είναι εν ζωή και ελπίζει να δει τη θεωρία του να αποδεικνύεται. Αν δεν αποδειχτεί η ύπαρξη αυτού του σωματιδίου του Χιγκς τότε καταρρέει και όλο το οικοδόμημα. Παρόλα αυτά η θεωρία της μεγάλης έκρηξης, κατά το μάλλον ή ήττον πρέπει να είναι η σωστή, ίσως με κάποιες διαφοροποιήσεις.

Εάν πούμε ότι το μοντέλο είναι σωστό, τότε η απάντηση είναι ΝΑΙ! Γνωρίζουμε αυτή τη στιγμή τι συνέβη από το χρόνο 10-43 και μετά. Τα δε πειράματα στο CERN προσπαθούν να αποδείξουν αυτή την πραγματικότητα από το 10-18 και μετά. Γεγονός είναι ένα, ότι οι ενδείξεις που έχουμε με τις τελευταίες διαστημοσυσκευές (όπως η διαστημοσυσκευή Wmap που μας έστειλε τις τελευταίες ανακαλύψεις πριν δυο χρόνια και έχει αρχίσει να μας δίνει και τις λεπτομέρειες αυτών των ανακαλύψεων) μας λένε το εξής: το Σύμπαν πρέπει να γεννήθηκε πριν από 13,73 δισεκατομμύρια χρόνια πριν ± 0,8%. Άρα, ξέρουμε την ηλικία του Σύμπαντος. Ξέροντας την ηλικία και γνωρίζοντας την διαστολή που υφίσταται το Σύμπαν (και αυτό το μάθαμε πριν από δέκα μόλις χρόνια) μπορούμε να βγάλουμε κατά κάποιο τρόπο το χώρο, ο οποίος αυτή τη στιγμή αποτελεί το Σύμπαν και αυτός ο χώρος έχει διάμετρο της τάξης των 94 δισεκατομμυρίων ετών φωτός. Είναι πολύ περισσότερο δηλαδή από ότι η ηλικία του Σύμπαντος γιατί αποδείχτηκε τα τελευταία δέκα χρόνια ότι το Σύμπαν διαστέλλεται επιταχυνόμενο, φαινόμενο που ονομάζουμε σήμερα σκοτεινή ενέργεια.

Όλα αυτά βασίζονται σε ορισμένες παρατηρήσεις και σε ορισμένες παραδοχές. Αν οι παραδοχές μας δεν είναι σωστές θα πρέπει να εξηγήσουμε διαφορετικά τις παρατηρήσεις μας, οι οποίες είναι σωστές. Κοιτάξτε να δείτε ποιο είναι το παράξενο: Υπολογίζονται περίπου 100 δισεκατομμύρια γαλαξίες και κάθε γαλαξίας έχει 100- 200 δισ. άστρα. Όλο αυτό το σύστημα των γαλαξιών, των άστρων, των πλανητών αποτελεί το 4% των συστατικών του Σύμπαντος. Το 23% αποτελείται από αυτό που ονομάζουμε σκοτεινή ύλη, που δεν ξέρουμε τι είναι. Και το 73% αποτελείται από αυτό που ονομάζουμε σκοτεινή ενέργεια, αυτό που δίνει την επιτάχυνση της διαστολής του Σύμπαντος, τα τελευταία 7 περίπου δισ. χρόνια και που κι αυτή δεν ξέρουμε τι είναι.

ΠΑΙΔΕΥΩ: Παρατηρώντας τον ουρανό ηρεμούμε, ονειρευόμαστε, φανταζόμαστε, εμπνεόμαστε. Το Σύμπαν είναι τόσο ήρεμο όσο το βλέπουμε εμείς;

Διονύσης Σιμόπουλος: Όχι, δεν είναι καθόλου ήρεμο! Είναι μια απάτη να νομίζει κανείς ότι υπάρχει ηρεμία στο Σύμπαν. Αλλά η βιαιότητά του είναι μια δημιουργική βιαιότητα. Θα σας δώσω ένα παράδειγμα: Αν δεν υπήρχαν οι εκρήξεις σούπερ νόβα, δηλαδή ο θάνατος γιγάντιων άστρων, δεν θα υπήρχαν τα χημικά στοιχεία που έχουμε αυτή τη στιγμή και αποτελούν τα σώματά μας. Γιατί εκτός από το υδρογόνο εξολοκλήρου και το ήλιο στο μεγαλύτερο μέρος του, που γεννήθηκαν στη διάρκεια της γέννησης του Σύμπαντος, τα πρώτα δηλαδή δευτερόλεπτα, όλα τα άλλα χημικά στοιχεία δημιουργούνται στο εσωτερικό των άστρων, κυρίως γιγάντιων άστρων. Στις εκρήξεις σούπερ νόβα τα περισσότερα υλικά των άστρων εξοστρακίζονται προς τα έξω, δημιουργώντας καινούργια χημικά στοιχεία. Αυτά διασκορπίζονται στο διάστημα, ενώνονται και ανακατεύονται με άλλα χημικά στοιχεία που υπάρχουν στα νεφελώματα και δημιουργούνται δεύτερης, τρίτης, τέταρτης γενιάς άστρα, έτσι υπάρχουμε κι εμείς. Γιατί στην πραγματικότητα τα υλικά από τα οποία αποτελούμαστε γεννήθηκαν είτε με τη γέννηση του σύμπαντος, είτε με τις εκρήξεις αυτών των σούπερ νόβα. Αν δεν είχαμε αυτές οι εκρήξεις, δεν θα υπήρχαμε εσείς κι εγώ. Που σημαίνει ότι είμαστε αστρόσκονη. Γι αυτό και λέω ότι αν θέλει κανείς να πιάσει ένα άστρο, δεν έχει παρά να πιάσει το πρόσωπό του.

Έτσι η βιαιότητα της καταστροφής ενός άστρου δημιουργεί το θαύμα της δημιουργίας – τον άνθρωπο.

ΠΑΙΔΕΥΩ: Ο ήλιος μας θερμαίνει ή μας ζεματάει; Γερνάει, μπορεί να πεθάνει; Ερωτήματα που συζητιούνται, ίσως μοιάζουν μεταφυσικά, αλλά υπάρχουν.

Διονύσης Σιμόπουλος: Ο ήλιος όπως και κάθε άλλο άστρο στο Σύμπαν θα πεθάνει. Αλλά το θαύμα του Σύμπαντος είναι, ότι ακόμη και στο θάνατο προσφέρει νέα ζωή. Γεννιούνται νέα άστρα, ανώτερης ποιότητας, που έχουν τη δυνατότητα να γεννήσουν το θαύμα της ζωής. Οπότε, θα έλεγα ότι ναι υπάρχει ένα πεπερασμένο όριο στην ηλικία του ήλιου. Ο ήλιος μας έχει μια ηλικία της τάξης των 5 δισ. χρόνων και θα πεθάνει σε 6 δισ. χρόνια. Είναι ένα μεσόκοπο άστρο. Κάποια στιγμή και ο ήλιος θα αρχίσει να διαφοροποιείται. Ένα άστρο σαν τον ήλιο μας ξέρουμε πώς συμπεριφέρεται, το έχουμε δει πολλές φορές. Ο ήλιος σε 1,1 δισ. χρόνια θα αρχίσει να αλλάζει και αυτό σημαίνει ότι η ενέργεια που θα εκπέμπεται θα είναι 10% μεγαλύτερη, δηλαδή θα αρχίσει να καίει τα πάντα. Οι απόγονοί μας με την όποια μορφή έχουν σε 1 δισ. χρόνια από σήμερα, αν έχουν κατορθώσει να επιβιώσουν και δεν έχουν καταστρέψει οι ίδιοι τον πλανήτη, όταν ο ήλιος αρχίσει να καταστρέφει την επιφάνεια του πλανήτη μας, αναγκαστικά θα πρέπει να φύγουν. Εγώ νομίζω ότι αυτή η δυνατότητα θα υπάρχει.

Είμαι αισιόδοξος ότι παρά τα προβλήματα που έχει επιφέρει ο ίδιος ο άνθρωπος στον πλανήτη, οι ίδιοι οι άνθρωποι θα μπορέσουν να λύσουν τα προβλήματα και να επιβιώσουν. Το πώς θα είμαστε σε 100 χρόνια από σήμερα δεν μπορώ καν να το προβλέψω. Σε 200 είναι σχεδόν αδύνατο και να το φανταστώ. Σε 1000 χρόνια είναι πλέον επιστημονική φαντασία. Σε ένα δισ. χρόνια ούτε καν επιστημονική φαντασία. Δηλαδή, θα μιλάμε για μια τεχνολογία τόσο ασύλληπτη που ακόμη και η μαγεία δεν θα είναι τίποτα μπροστά της.

Εντάξει, εάν σε ένα δισ. χρόνια επιβιώσουμε, θα μεταφερθούμε σε ένα άλλο άστρο που θα είναι καλό για τις ανάγκες μας. Τι θα γίνει σε ένα τρισεκατομμύριο τρισεκατομμυρίων τρισεκατομμύρια χρόνια από σήμερα, όταν σύμφωνα με το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα, η εντροπία αυξάνεται, άρα θα φθάσουμε σε ένα σημείο που δεν θα υπάρχει ενέργεια σε ολόκληρο το Σύμπαν; Τότε τι θα συμβεί; Πού θα είναι ο άνθρωπος, τι θα γίνει ο άνθρωπος; Εκεί η απάντηση είναι ότι κάποια στιγμή ακόμα και το Σύμπαν θα πεθάνει. Οπότε αν πεθάνει το Σύμπαν, αν δεν υπάρχει δηλαδή ενέργεια, αφού η θερμοκρασία θα έχει φθάσει σχεδόν στο απόλυτο μηδέν, τότε τι γίνεται;

Η καλύτερη απάντηση που έχω βρει στην επιστημονική φαντασία μέχρι σήμερα είναι ένα διήγημα του Ισαάκ Αζίμοβ, που το ονομάζει «Η τελευταία ερώτηση».

ΠΑΙΔΕΥΩ: Από παλιά τον άνθρωπο απασχολεί ένα ερώτημα: Υπάρχει ζωή έξω από τον πλανήτη Γη. Επιστημονικά πού φαίνεται να κατοικούν οι πιο κοντινοί μας γείτονες;

Διονύσης Σιμόπουλος: Πρώτα από όλα δεν έχουμε καμία απολύτως ένδειξη ότι υπάρχει και κάποιος άλλος πλανήτης με τα συστατικά εκείνα, με τις διαδικασίες εκείνες που θα μπορούσε να αναπτυχθεί ζωή. Τα τελευταία 12 χρόνια έχουμε ανακαλύψει περίπου 300 πλανήτες, γύρω από γειτονικά μας άστρα, μέχρι την απόσταση περίπου 150 ετών φωτός. Και όταν λέμε 150 έτη φωτός, εννοούμε ότι μένουμε στην ίδια πολυκατοικία, γιατί η γαλαξιακή μας πολιτεία που αποτελείται από 100-200 δισεκατομμύρια άστρα, από τη μια άκρη στην άλλη έχει μια διάμετρο 100.000 ετών φωτός.

Από τους 300 πλανήτες αυτούς, οι περισσότεροι είναι αέριοι γίγαντες. Ο μικρότερος έχει περίπου 5 φορές το μέγεθος της γης. Κανένας από αυτούς τους πλανήτες δεν θα μπορούσε να συντηρήσει ζωή, γιατί είναι πάρα πολύ κοντά στο μητρικό τους άστρο. Αυτό σημαίνει ότι θα καίγονταν.

Μέχρι τώρα, λοιπόν, δεν έχουμε καμία ένδειξη ότι υπάρχουν πλανήτες σαν τη γη μας, στους οποίους να έχει δημιουργηθεί ζωή, να έχει εξελιχθεί και να έχει δημιουργήσει αναπτυγμένους τεχνολογικούς πολιτισμούς. Παρόλα αυτά έχουμε αυτό που μας οδηγεί στις περισσότερες εκτιμήσεις που κάνουμε  δηλ. την αστροφυσική λογική. Γνωρίζουμε ότι ο γαλαξίας μας έχει 100 – 200 δισεκατομμύρια άστρα. Τα περισσότερα από αυτά τα άστρα πρέπει να έχουν πλανητικά συστήματα. Κάποιοι από αυτά τα τρισεκατομμύρια πλανήτες που υπάρχουν στο δικό μας γαλαξία, πρέπει να έχουν το μέγεθος και την απόσταση από το μητρικό τους άστρο, που να έχει νερό σε υγρή μορφή, άρα, πιθανόν να έχουν δημιουργηθεί εκείνες οι διαδικασίες που θα οδηγούσαν στη δημιουργία ζωής και την εξέλιξή τους.

Αν υπολογίσουμε, τελείως αυθαίρετα, ότι στο γαλαξία μας και μόνο είχαμε ένα εκατομμύριο διαστημικούς πολιτισμούς, μπορούμε να υποθέσουμε ότι πολλοί από αυτούς τους πολιτισμούς θα έχουν μεγαλύτερη ηλικία από εμάς, άρα θα έχουν προχωρήσει και τεχνολογικά, άρα θα έχουν φτιάξει τεχνολογία που σήμερα για εμάς θα φαινόταν μαγική. Αν διασκορπίσουμε αυτούς τους πολιτισμούς ομοιόμορφα στο γαλαξία μας, η απόσταση του πλησιέστερου από εμάς θα είναι περίπου 2.000 έτη φωτός. Που σημαίνει ότι αν εμείς με κάποιο τρόπο μαγικό δούμε ότι σε αυτό το άστρο υπάρχει ένας πλανήτης, όπου έχει αναπτυχθεί τεχνολογικός πολιτισμός, και στείλουμε ένα μήνυμα με τους δορυφόρους μας που τρέχει με 300.000 χλμ. το δευτερόλεπτο, θα χρειαστεί αυτό το μήνυμα 2.000 χρόνια να πάει εκεί. Αφού πάρουν αυτό το μήνυμα, το αποκωδικοποιούν και υποθέτουμε ότι στέλνουν και αυτοί ένα μήνυμα που κάνει άλλες 2.000 χρόνια για να φτάσει εδώ. Δηλαδή, με μια τεχνολογία που έχει όριο το όριο της ταχύτητας του φωτός, ένα απλό μήνυμα θέλει 4.000 χρόνια να φθάσει.

Τώρα εάν υπάρχει αναπτυγμένος πολιτισμός κάπου στο γαλαξία μας, με τόσο αναπτυγμένη τεχνολογία που ούτε καν μπορούμε να φανταστούμε, σε αυτή την περίπτωση μπορεί να έχουν έρθει εδώ πέρα και να μην τους έχουμε πάρει χαμπάρι.

ΠΑΙΔΕΥΩ: Από πού θα μπορούσε να ξεκινήσει ένα παιδί την εξερεύνηση του διαστήματος;

Διονύσης Σιμόπουλος: Πρωτ’ απ΄όλα με τα μάτια. Όπως έκαναν οι αρχαίοι Έλληνες. Ένα παιδί κοιτώντας τον ουρανό μπορεί να δει στις 16 Αυγούστου τη μερική έκλειψη της Σελήνης. Μπορεί να δει τους πλανήτες, που μετακινούνται. Μπορεί να παρατηρήσει κάθε μέρα την διαφορετική θέση της Σελήνης και τη διαφορετική μορφή της Σελήνης και να την καταγράψει. Να δει δίπλα σε ποιο λαμπρό αστέρι βρισκόταν κάθε μέρα. Απλές παρατηρήσεις της σελήνης, των πλανητών, που μπορεί να κάνει κανείς με τα μάτια.

Το δεύτερο είναι να μάθει να αναγνωρίζει αστερισμούς: τη Μεγάλη Άρκτο, τη Μικρή Άρκτο, να παρατηρήσει τις κινήσεις στη διάρκεια της νύχτας, την αλλαγή των εποχών. Όλες αυτές είναι παρατηρήσεις που έχουν να κάνουν άμεσα με βασικές γνώσεις αστρονομίας και μπορεί να τις κάνει οποιοσδήποτε.

Προχωρώντας σε επόμενο στάδιο ένα παιδί μπορεί να προχωρήσει στο διάβασμα ενός βιβλίου, να διαβάσει για την περιγραφή της Σελήνης. Να μάθει για τα βουνά και τις χαράδρες που υπάρχουν εκεί, να πάρει ένα χάρτη και με τα κιάλια να προσπαθήσει να τα βρει.

Ένα βήμα πιο προχωρημένο είναι το τηλεσκόπιο. Αν ο γονιός δει ότι το παιδί περνά το πρώτο στάδιο της παρατήρησης, τότε να προχωρήσει στην αγορά αυτή, γιατί πρόκειται για ένα ακριβό αντικείμενο. Με ένα μικρό τηλεσκόπιο μπορείς να δεις τους δακτυλίους του Κρόνου, ή τους κρατήρες της Σελήνης. Με ένα μεγαλύτερο τηλεσκόπιο μπορείς να περάσεις σε πιο προχωρημένες παρατηρήσεις. Αυτή τη φάση της αστροπαρατήρησης, θα την κάνει κανείς όταν έχει ολοκληρώσει τις προηγούμενες φάσεις με επιτυχία.

Και φυσικά το διάβασμα περιοδικών, βιβλίων κ.λπ. Υπάρχουν άφθονα βιβλία με καταπληκτικές εικόνες και πληροφορίες.

Όσο αφορά την επαγγελματική ασχολία, εκεί τα πράγματα αλλάζουν. Εγώ λέω ότι σε κάθε χίλιους επισκέπτες του Πλανητάριου αν καταφέρω να επηρεάσω έναν, τότε έχω πετύχει.

ΠΑΙΔΕΥΩ: Το εκπαιδευτικό σύστημα θα μπορούσε να βοηθήσει;

Διονύσης Σιμόπουλος: Βεβαίως. Αλλά δυστυχώς το εκπαιδευτικό σύστημα και οι ιθύνοντες δεν πρόσεξαν ποτέ την ανάπτυξη του παιδιού με την ευρύτερη Παιδεία. Ιδιαίτερα στο Λύκειο που έχει καταντήσει προθάλαμος του πανεπιστημίου, μαθαίνουμε μόνο φόρμουλες για να λύσουμε ασκήσεις, ακόμα και στην έκθεση.

Για αυτό είμαι ιδιαίτερα ενοχλημένος με τους διοικούντες την παιδεία στη χώρα μας. Βγαίνουν τα παιδιά μας από τη στοιχειώδη και τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και δεν ξέρουν τι θα πει πλανήτης και τι άστρο. Δεν ξέρουν στοιχειωδώς την αστρονομία. Δεν εννοούμε να γίνουν αστροφυσικοί, αλλά όπως μαθαίνουν γεωγραφία ή άλλες επιστήμες, να κάνουν ένα μάθημα που μπορεί να τους ανοίξει τους ορίζοντες, να μάθουν το πόσο μικροί είμαστε, πόσο απειροελάχιστοι είμαστε στο Σύμπαν στο οποίο κατοικούμε. Αυτό το μάθημα που ήταν μια ώρα την εβδομάδα στο λύκειο πριν είκοσι χρόνια, το έκαναν προαιρετικό. Και φυσικά τα περισσότερα παιδιά δεν το επιλέγουν, όχι από έλλειψη ενδιαφέροντος αλλά γιατί δεν το προτιμούν οι καθηγητές να το διδάξουν, ή επειδή έχει εξετάσεις επιλέγουν άλλο μάθημα που δεν έχει εξετάσεις.

Κάνουν τα παιδιά για παράδειγμα, αντί για φυσική, κομμάτια της φυσικής. Το πιο όμορφο κεφάλαιο της φυσικής, που αφορά το σύμπαν δεν διδάσκεται.

ΠΑΙΔΕΥΩ: Τι μήνυμα θα στέλνατε στους αναγνώστες μας;

Διονύσης Σιμόπουλος: Να είναι πρώτα απ΄ όλα ανοιχτά μυαλά. Σημαντική είναι η μελέτη, αλλά και το παιχνίδι.

–

Απλά πράγματα χρειάζεται να μαθαίνει από το σχολείο σήμερα ο μαθητής ώστε να αποκτήσει περιβαλλοντική συνείδηση. Αυτή είναι η γνώμη ενός ειδικού, του ακαδημαϊκού και προέδρου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Χρήστου Ζερεφού, ο οποίος στη συνέντευξη που παραχώρησε στο Παιδεύω τονίζει ότι πρέπει να χαίρονται τα παιδιά μας που ζουν σε ένα περιβάλλον όπως αυτό της Ελλάδας.

Παιδεύω: Με όσο γίνεται πιο απλά λόγια θα μπορούσατε να μας περιγράψετε τις συνέπειες του «φαινομένου του θερμοκηπίου» που εδώ και μερικά χρόνια απειλεί με αναστάτωση τον πλανήτη μας;

Χρήστος Ζερεφός: Το φαινόμενο του θερμοκηπίου λειτουργεί όπως ο θερμοστάτης που ρυθμίζει τη θερμοκρασία στο σπίτι μας. Δηλαδή, όπως όταν βάζουμε το θερμοστάτη σε μεγαλύτερη θερμοκρασία ζεσταίνεται περισσότερο το σπίτι μας, έτσι και όταν αυξάνουμε τα αέρια του θερμοκηπίου ζεσταίνεται ο πλανήτης. Ο άνθρωπος, αυξάνοντας τα αέρια του θερμοκηπίου όχι μόνο ζεσταίνει τον πλανήτη αλλά του αλλάζει και το κλίμα. Αυτή η παρέμβαση του ανθρώπου έχει σαν αποτέλεσμα, όπως λέμε, την αποσταθεροποίηση του κλίματος, η οποία έχει σοβαρές συνέπειες, η κυριότερη από τις οποίες είναι η διαταραχή στις ποσότητες του πόσιμου νερού με επιπτώσεις στον άνθρωπο και σε όλα τα ζωντανά πλάσματα του πλανήτη.

Παιδεύω: Πώς θα περιγράφατε με τα σημερινά δεδομένα την κατάσταση στο πλανήτη είκοσι χρόνια μετά, όταν οι σημερινοί μαθητές του Δημοτικού Σχολείου, θα παλεύουν για να στήσουν αυτόνομα τη ζωή τους, να δουλέψουν, να δημιουργήσουν τις δικές τους οικογένειες;

Χρήστος Ζερεφός: Μετά από είκοσι χρόνια οι μικροί μας μαθητές θα μάθουν να ζουν σε ένα περιβάλλον πιο ζεστό και πιο ευμετάβλητο απ’ ό,τι είναι τώρα.

Παιδεύω: Είναι πλέον αδιόρθωτη η πορεία που διανύει η ζωή μας από το κακό στο χειρότερο; Υπάρχει ελπίδα να αναστραφούν τα πράγματα και να ξαναγίνει το περιβάλλον φιλικό προς τον άνθρωπο όπως ήταν πριν;

Χρήστος Ζερεφός: Όχι, η πορεία που διανύει η ζωή μας δεν είναι αδιόρθωτη. Βεβαίως είναι δύσκολο να ξαναγίνει το περιβάλλον όπως ήταν παλιά, αλλά εάν εργαστούμε όλοι υπέρ του, δεν θα ζήσουμε τα χειρότερα.

Παιδεύω: Μπορεί το σχολείο και ο κάθε εκπαιδευτικός να κάνει κάτι για τη διαμόρφωση περιβαλλοντικής συνείδησης στα παιδιά, τους αυριανούς πολίτες και αν μπορεί τι πρέπει να κάνει;

Χρήστος Ζερεφός: Ναι, το σχολείο και ο κάθε εκπαιδευτικός μπορούν και οφείλουν να διαμορφώσουν την περιβαλλοντική συνείδηση στα παιδιά. Χρειάζονται απλά πράγματα όπως: να τους μαθαίνουν και να τους υπενθυμίζουν ότι πρέπει να πετάνε τα πράγματά τους στα καλαθάκια και όχι κάτω. Ότι πρέπει να κλείνουν τα φώτα όταν δεν τα χρειάζονται. Να τους μιλήσουν για την ανακύκλωση. Να τους υπενθυμίζουν ότι το περιβάλλον τους αγαπάει και ότι πρέπει να το αγαπάνε και αυτοί.

Παιδεύω: Περιγράψτε μας σε δυο γραμμές το ταξίδι ενός παιδιού, του Χρήστου Ζερεφού, από την απλή παιδική παρατήρηση του ουρανού και των αστεριών ως τη ακαδημαϊκή μελέτη της ατμόσφαιρας και την διεύθυνση του Αστεροσκοπείου Αθηνών. Είναι άραγε μια πορεία που μπορούν να  ονειρευτούν αλλά και να την αγγίξουν σημερινοί μαθητές Δημοτικού Σχολείου;

Χρήστος Ζερεφός: Η ύπαρξη φαντασίας που καλλιεργείται από τις ευκαιρίες να εκφράσουν πρωτοβουλία οι μαθητές είναι απαραίτητη προϋπόθεση για οποιαδήποτε ακαδημαϊκή καριέρα. Η καριέρα κατακτάται όταν κανείς αγαπήσει το επάγγελμα που κάνει. Την αγάπη αυτή έχουν χρέος να καλλιεργήσουν οι γονείς και οι καθηγητές της νέας γενιάς.

Παιδεύω: Τι μήνυμα θα θέλατε να στείλετε στους μικρούς μας φίλους και φίλες – αναγνώστες του «Παιδεύω»;

Χρήστος Ζερεφός: Θα ήθελα να πω στους μικρούς μας φίλους και φίλες ότι πρέπει να χαίρονται που ζουν σε ένα περιβάλλον όπως αυτό της Ελλάδας. Το περιβάλλον και το κλίμα μας είναι πολύ καλύτερα από πολλές άλλες χώρες και πρέπει να μάθουμε να τα προσέχουμε όπως μας προσέχουν και αυτά. Εάν τα αγαπήσουμε και τα προσέξουμε, θα μπορούμε και τα επόμενα χρόνια να χαιρόμαστε το χειμώνα και το καλοκαίρι όπως τα χαιρόμαστε σήμερα.

–

6 σύντομες αλλά σημαντικές απαντήσεις – συμβουλές

Ο Μίκης Θεοδωράκης, ο αιώνιος έφηβος με την διορατική και ιδιαίτερα επίκαιρη ματιά του, απαντώντας στα έξι ερωτήματα που του έθεσε το «Παιδεύω», ανοίγει ορισμένα πολύ μεγάλα θέματα. Ακριβώς σαν ερέθισμα συζήτησης και προβληματισμού, ιδιαίτερα από την εκπαιδευτική κοινότητα, οι σύντομες απαντήσεις του Μίκη είναι ένα ακριβό δώρο στο περιοδικό μας και στους αναγνώστες του!

Παιδεύω: Κύριε Θεοδωράκη, Ποια είναι η μαγική λέξη-κλειδί για να καταλάβουν τα σημερινά παιδιά τι συμβαίνει στο φυσικό περιβάλλον, στον κόσμο τους;

Μίκης Θεοδωράκης: Το παράδειγμα των μεγάλων.

Παιδεύω: Τι σας ανησυχεί περισσότερο για τις γενιές που έρχονται;

Μίκης Θεοδωράκης: Το ότι τις εφοδιάζουμε με ανθυγιεινά (για να μην πω σάπια) προϊόντα πάσης φύσεως: τροφές, γνώσεις, συνήθειες, παραδείγματα και συμπεριφορές.

Παιδεύω: Πότε η μουσική πλάθει και πότε θρυμματίζει την παιδική ψυχή;

Μίκης Θεοδωράκης: Η Μουσική πάντοτε πλάθει. Ας μην την μπερδεύουμε με τα διάφορα ηχητικά κατασκευάσματα. Κάθε τι που είναι ήχος δεν είναι αναγκαστικά και Μουσική!

Παιδεύω: Πώς μπορεί το σημερινό σχολείο να αποτελέσει βασικό άξονα πνευματικής αλλά και πολιτιστικής καλλιέργειας των παιδιών στην εποχή μας;

Μίκης Θεοδωράκης: Όταν η Παιδεία στοχεύει σε υψηλούς πνευματικούς και ψυχικούς στόχους και όταν οι Διδάσκοντες είναι άξιοι για μια τόσο μεγαλειώδη και υπεύθυνη αποστολή…

Παιδεύω: Πόσο σημαντικό είναι άραγε ο άνθρωπος να παραμένει παιδί σε όλη τη διάρκεια της ζωής του; Πόσο ο Μίκης παραμένει σήμερα παιδί;

Μίκης Θεοδωράκης: Υποθέτω ότι με την λέξη «παιδί» εννοείτε «αγνός», «άσπιλος», «αθώος». Ποιος όμως μπορεί να διατηρήσει αυτές τις ιδιότητες από τη στιγμή που θα διαβεί το κατώφλι της ζωής που μας οδηγεί στη ζούγκλα της ανθρώπινης κοινωνίας;

Παιδεύω: Ποια μελωδία, ποιο τραγούδι θα θέλατε να τραγουδήσει ένα παιδί που μόλις άνοιξε το παράθυρό του το πρωί της πρωτοχρονιάς του 2008;

Μίκης Θεοδωράκης: Το θέμα δεν είναι τι θα ήθελα εγώ, γιατί ό,τι κι αν πω, φοβάμαι ότι θα με γελοιοποιήσει. Δεδομένου ότι είναι βέβαιο ότι όλα τα παιδιά που ζουν σήμερα στη χώρα μας θα πουν το τελευταίο σουξέ από αυτά που τα υποχρεώνουν να ακούνε νυχθημερόν οι έμποροι της ζωής και των ονείρων τους.

(Η συνέντευξη παραχωρήθηκε τον Νοέμβριο 2007)

–

Συνέντευξη του Ευγένιου Σπαθάρη στο Παιδεύω

Παιδεύω: Κύριε Σπαθάρη αγαπήσαμε το Θέατρο Σκιών μέσα από την δική σας παρουσία. Τι είναι αυτό που σας οδήγησε σ’ αυτό το είδος Τέχνης;

Ευγένιος Σπαθάρης: Μεγάλωσα μέσα στην τέχνη του πατέρα μου, Σωτήρη Σπαθάρη οποίος αγαπούσε πολύ τον Καραγκιόζη του και έφτιαχνε τις φιγούρες του. Παρόλα αυτά δεν ήθελε να γίνω καραγιοζοπαίκτης αλλά να ακολουθήσω το επάγγελμα του αρχιτέκτονα. Ήμουν καλός στο σχέδιο και τη ζωγραφική, έτσι συχνά ασχολιόμουν με την ετοιμασία της διαφημιστικής ρεκλάμας για τις παραστάσεις του πατέρα μου. Όταν κάποτε ο πατέρας μου αρρώστησε και χρειάστηκε να τον αντικαταστήσω, ανακαλύφτηκε το ταλέντο μου από τον κόσμο κι εγώ κατάλαβα πως ήθελα να παίζω. Έτσι ξεκίνησα την καριέρα μου, το 1942, στο Μαρούσι και μάλιστα στην πλατεία Κασταλίας όπου βρίσκεται το Σπαθάρειο Μουσείο σήμερα.

Παιδεύω: Λένε ότι ο Καραγκιόζης σήκωσε στις πλάτες του τον Έλληνα. Εσείς νιώσατε αυτό το βάρος πίσω από το μπερντέ όλα αυτά τα χρόνια;

Ευγένιος Σπαθάρης: Ο Καραγκιόζης είναι ο ίδιος ο Έλληνας με τα προτερήματα και τα ελαττώματα του χαρακτήρα ενός ανθρώπου που σήκωσε στις πλάτες του όλα τα βάσανα της πατρίδας. Αυτό μαρτυρά και η καμπούρα του.

Εγώ, πίσω από το μπερντέ γνώριζα καλά την ιστορία του και προσπαθούσα πάντα να τη χρησιμοποιώ όταν το κοινό και η εποχή μου το επέτρεπε. Έτσι ανέβασα ηρωικά έργα, μυθολογία, αρχαία ιστορία κλπ. Όμως ο στόχος μου δεν ήταν να μεταδώσω αυτό το βάρος στον κόσμο αλλά να ανεβάσω ψηλά τον Καραγκιόζη και να τον εξυψώσω σαν μορφή τέχνης που κινδύνευε να χαθεί. Για αυτό δεν ένιωσα ποτέ έτσι, όσες δυσκολίες κι αν αντιμετώπισα όλα αυτά τα χρόνια στη ζωή μου. Μην ξεχνάμε πως ο Καραγκιόζης είναι μεν ένα λαϊκό θέαμα, αλλά εκπροσωπεί και μια δύσκολη τέχνη: το Θέατρο Σκιών.

Παιδεύω: Είναι Τούρκος ο Καραγκιόζης ή Έλληνας;

Ευγένιος Σπαθάρης: Ο περισσότερος κόσμος θα έχει ακούσει χιλιάδες γνώμες για αυτό το θέμα, επειδή εκτός από τον Έλληνα Καραγκιόζη υπάρχει και ο Τούρκικος Καραγκιόζ. Άλλος ο ένας κι άλλος ο άλλος. Φυσικά έφθασε στην Ελλάδα από την Τουρκία, όπως άλλωστε και η Τουρκία τον παρέλαβε από την Αίγυπτο, με τον Έλληνα καραγκιοζοπαίκτη Μπαρμπα Γιάννη Μπράχαλη γύρω στο 1850-1860 και μέχρι το 1897 που εξελληνίστηκε διατηρούσε τούρκικα χαρακτηριστικά με βωμολοχίες, που απαγόρευαν το θέαμα να παρουσιαστεί σε γυναικόπαιδα. Μέχρι που εμφανίστηκε ο Πατρινός ψάλτης Δημήτρης Σαρδούνης, ο γνωστός Μίμαρος που τον άλλαξε με τους νεωτερισμούς του και τον μετέτρεψε σε Ελληνικό Οικογενειακό Θέατρο.

Από τότε μιλάμε για καθαρά Ελληνικό Θέατρο Καραγκιόζη το οποίο συνεχίστηκε με τους μαθητές του Μίμαρου, (Ρούλιας, Μέμος, Θοδωρέλλος), που εμπλούτισαν το Θίασο Σκιών και παρέδωσαν την τέχνη και σε άλλους όπως ήταν ο πατέρας μου, ο Μόλλας, ο Χαρίδημος κι εξαιρετικοί άλλοι.

Παιδεύω: Είστε ένας μεγάλος καραγκιοζοπαίχτης, συγγραφέας και ζωγράφος, που συνεχίσατε επάξια το έργο των προηγούμενων. Ελπίζετε ότι θα συνεχίσουν κάποιοι να υπηρετούν αυτό το είδος τέχνης;

Ευγένιος Σπαθάρης: Ευτυχώς υπάρχουν αρκετοί νέοι καλλιτέχνες που συνεχίζουν την παράδοση. Δεν γνωρίζω αν όλοι τους έχουν το μεράκι, την αγάπη και την υπομονή τη δική μας αλλά ελπίζω ότι κάποιοι θα συνεχίσουν να υπηρετούν αυτήν την τέχνη και θα φροντίσουν να την διατηρήσουν ψηλά, φτάνει να είναι αγαπημένοι! Να στηρίζει ο ένας τον άλλον γιατί σήμερα οι νέοι έχουν να αντιμετωπίσουν διαφορετικέ δυσκολίες από τις δικές μας. Δεν πρέπει να ανταγωνίζονται αλλά να είναι ενωμένοι ώστε να αποδείξουν σε όλους, ειδικά στο κράτος, ότι ο Καραγκιόζης είναι ανώτερος και χρειάζεται βοήθεια και σεβασμό.

Παιδεύω: Αν σας ρωτούσαμε ποιο ήταν το συνταρακτικότερο γεγονός που ζήσατε πίσω από το μπερντέ, ποιο θα θυμόσασταν;

Ευγένιος Σπαθάρης: Πολλά γεγονότα μου έχουν συμβεί, αλλά πίσω ακριβώς από το μπερντέ ένα ήταν το πιο συνταρακτικό γεγονός που έζησα και θυμάμαι έντονα ακόμη: τη στιγμή που έπαιζα παράσταση και ήλθε κάποιος γνωστός, ο οποίος έσκυψε στο αυτί μου και μου ψιθύρισε ότι πέθανε η μητέρα μου.

Μου κόπηκε η φωνή και τα πόδια, ενώ νόμιζα πως θα πέσω. Όμως, δεν μπορούσα να αφήσω το έργο στη μέση, να εκθέσω τον θεατρώνη και να απογοητεύσω το κοινό. Έτσι, κατάφερα να συνεχίσω σφίγγοντας τα δόντια, μέχρι να τελειώσει η παράσταση και να τρέξω κοντά της και στον πατέρα μου.

Παιδεύω: Το Θέατρο Σκιών δεν ενισχύθηκε από την επίσημη Πολιτεία. Πώς ζείτε αυτή την αδιαφορία του κράτους;

Ευγένιος Σπαθάρης: Πάνε χρόνια που αυτό το είχα πάρει απόφαση και συνέχιζα μόνος μου και με όσους αγαπούσαν την τέχνη μου. Μέχρι που οι κόποι μου αναγνωρίστηκαν από το Δήμο Αμαρουσίου με τον οποίο δημιουργήσαμε το Μουσείο και το Σπαθάρειο Θέατρο Σκιών. Τώρα πια δεν μπορώ να κάνω τίποτε άλλο, παρά να ευχηθώ ότι η επίσημη πολιτεία θα βοηθήσει ενεργά τους νέους καλλιτέχνες να έχουν ένα θέατρο ή κάποιες επιχορηγήσεις. βλέπω, πάντως, πως όλα σχεδόν τα καινούργια βιβλία του σχολείου περιλαμβάνουν Καραγκιόζη στην ύλη τους κι αυτό με χαροποιεί ιδιαίτερα. Αν αρχίσει πάλι να προβάλλεται και από όλα τα κρατικά και ιδιωτικά κανάλια, τότε, πού ξέρετε, όλα μπορούν να γίνουν.

Παιδεύω: Τι θα θέλατε να πείτε στη νέα γενιά;

Ευγένιος Σπαθάρης: Εύχομαι σε όλους να είναι δυνατοί και να έχουν καλή σταδιοδρομία. Να ξεπερνούν με γέλιο τις δυσκολίες όπως ο Καραγκιόζης, αλλά πιο πολύ: να μην ξεχνούν τον ίδιο τον Καραγκιόζη και να μεγαλώνουν τα παιδιά τους με αυτόν. Ο Καραγκιόζης είναι διαχρονικός, είμαστε εμείς οι Έλληνες του τότε και του σήμερα με τις χαρές μας και τις λύπες που πάντα θα ξεπερνάμε για να επιβιώνουμε.

(Η συνέντευξη παραχωρήθηκε τον Φεβρουάριο 2007)

–

Αντίο Φίλε των Παιδιών

(Αποχαιρετιστήριο)

Μπράβο ρε Καραγκιόζη! Τα κατάφερες και πάλι!

Μουσκέψανε τα μάτια μας! Λαχάνιασε η πνιγμένη ανάσα μας.

Μόνο που τούτη τη φορά αυτό το μακρόσυρτο τελικό «Άαααααχ!» δεν ήταν από τον εξαντλητικό χορό. Δεν ήταν από το πλημμύρισμα του γέλιου. Δεν ήταν από αγαλλίαση, από την ανακούφιση που ζούσαμε όταν μας έδειχνες στο μπερντέ πώς να νικάμε τις δυσκολίες της ζωής και πώς να κοροϊδεύουμε τους δυνάστες μας.

Αυτό το τελευταίο «Άαααααχ!» ήταν πικρό, κατάπικρο, στεγνό συναίσθημα του πόνου που ξεμάκρυνες, που αποφάσισες να μας αφήσεις να τα βγάλουμε πλέον πέρα μόνοι μας. «Αρκετά!» – θα σκέφτηκες – «καιρός να μπείτε κι εσείς πίσω απ’ το μπερντέ. Να σκαρφιστείτε κι εσείς τρόπους για να ξεφεύγει ο Καραγκιόζης από τις προσταγές του «πολυχρονεμένου Πασά».

Να’ μαστε, λοιπόν, πίσω από το μπερντέ αμήχανοι και αγχωμένοι.

Αλήθεια, θυμάσαι όταν σε μια συνέντευξη που απλόχερα παραχώρησες στο νεογέννητο τότε «Παιδεύω» σου ζητήσαμε να μας περιγράψεις την πιο δύσκολη στιγμή σου πίσω απ’ το μπερντέ. Μας είχες πει τότε:

«Πολλά γεγονότα μου έχουν συμβεί, αλλά πίσω ακριβώς από το μπερντέ ένα ήταν το πιο συνταρακτικό γεγονός που έζησα και θυμάμαι έντονα ακόμη: τη στιγμή που έπαιζα παράσταση και ήλθε κάποιος γνωστός, ο οποίος έσκυψε στο αυτί μου και ψιθύρισε ότι πέθανε η μητέρα μου. Μου κόπηκε η φωνή και τα πόδια, ενώ νόμιζα πως θα πέσω. Όμως δεν μπορούσα να αφήσω το έργο στη μέση, να εκθέσω τον θεατρώνη και να απογοητεύσω το κοινό. Έτσι κατάφερα να συνεχίσω σφίγγοντας τα δόντια, μέχρι να τελειώσει η παράσταση και να τρέξω κοντά της και στον πατέρα μου».

Ακριβώς το ίδιο νιώθουμε κι εμείς σήμερα. Πρέπει όμως να τελειώσουμε την παράσταση, για το καλό του κόσμου, για τι καλό όλων μας.

Κι όμως την πάτησες Καραγκιόζη! Όσο κι αν πίστεψες πως μας την έφερες, πως ξεμάκρυνες  ελεύθερος στις γειτονιές των αγγέλων, από τις σφαλιστές καρδιές μας δεν μετακινήθηκες ρούπι. Εκεί θα μείνεις έγκλειστος για πάντα και δεν θα σ’ απελευθερώσουμε ποτέ!

Καλό σου ταξίδι σοφέ Δάσκαλε!

Γιάννης Σαράντης

–

Συνέντευξη του Παναγιώτη Γιαννάκη στο Παιδεύω

ΠΑΙΔΕΥΩ:  Κύριε Γιαννάκη ήταν εύκολη η ανάβαση στη κορυφή του παγκόσμιου μπάσκετ;

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΙΑΝΝΑΚΗΣ: Έχοντας κατακτήσει τον τίτλο της πρωταθλήτριας Ευρώπης του 2005, δώσαμε το κίνητρο σ΄όλους τους επόμενους αντιπάλους της Εθνικής ομάδας να θέλουν να μας νικήσουν και να είναι πολύ πιο προσεκτικοί στην αντιμετώπιση μας. Ταυτόχρονα, όμως, η επιτυχία του «ΕΥΡΩΜΠΑΣΚΕΤ» του Βελιγραδίου, αύξησε και τις απαιτήσεις μας προς τους ίδιους τους εαυτούς μας. Ο συνδυασμός αυτός, έδωσε μεγάλο βαθμό δυσκολίας σ’ όλα τα παιχνίδια του Παγκοσμίου πρωταθλήματος. Είχαμε όμως την τύχη να αποδειχτούμε αντάξιοι των περιστάσεων και να παίξουμε με πολύ καλούς αντιπάλους, με αποτέλεσμα η αξία του ηττημένου να δίνει δόξα στον νικητή. Το έργο μας ήταν πολύ δύσκολο, αλλά νομίζω ότι καταφέραμε να διαφημίσουμε το ελληνικό μπάσκετ και σε κάθε παιχνίδι του Παγκοσμίου πρωταθλήματος, διατηρήσαμε τις αρχές της τακτικής μας».

ΠΑΙΔΕΥΩ: Έχουμε δει και άλλες φορές ομάδες να έχουν πολύ καλούς παίκτες, χωρίς όμως να φτάνουν στο ποθητό αποτέλεσμα. Ποιο είναι το μυστικό, ώστε πολλοί καλοί παίκτες να κάνουν μια ομάδα στο παγκόσμιο πρωτάθλημα άριστη;

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΙΑΝΝΑΚΗΣ: Ορισμένα πράγματα τα συζητάμε πολύ συχνά με τους διεθνείς παίκτες, προκειμένου να γίνονται καλύτεροι. Έχουμε πει, δηλαδή, ότι ο καθένας πρέπει να είναι «σκληρός» με τον εαυτό του και πολύ καλός με τους συμπαίκτες του. Στην Εθνική ομάδα, υπάρχει αλληλοσεβασμός, καλές συνεργασίες και αφοσίωση στην ομαδικότητα του παιχνιδιού μας. Υπάρχουν ρόλοι και ιεραρχία. Εφόσον, είναι δεδομένα στοιχεία της Εθνικής, το ταλέντο και οι ικανότητες κάθε παίκτη, η δουλειά μας είναι να δημιουργηθεί ένα σύνολο με δυνατή συνοχή και αντοχή στον χρόνο. Αυτός είναι ο μοναδικός σίγουρος δρόμος, ώστε να δημιουργηθεί μια καλή ομάδα που θα σέβεται τον ιδρώτα της και τον κάθε αντίπαλο».

ΠΑΙΔΕΥΩ:  Τι θα προτείνατε στα σημερινά παιδιά που σας θαυμάζουν και θέλουν να σας μοιάσουν;

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΙΑΝΝΑΚΗΣ:  Κάθε ημέρα να κερδίζουν τον εαυτό τους. Ο μεγαλύτερος αντίπαλος κάθε ανθρώπου είναι τις περισσότερες φορές, ο ίδιος ο εαυτός του κι αυτό συμβαίνει γιατί, ίσως κάθε άνθρωπος δείχνει μεγαλύτερη αγάπη απ’ όσο θα έπρεπε στον εαυτό του. Και έτσι δεν ασχολούμαστε με την καθημερινή βελτίωση του εαυτού μας. Εννοείται ότι πρέπει να παραμένουμε σεμνοί και ταπεινοί απέναντι στους εκάστοτε συνεργάτες μας. Να ξέρουν όλα τα παιδιά, ότι η «σκληρή» και επίμονη δουλειά δεν αδίκησε κανέναν».

ΠΑΙΔΕΥΩ:  Τι έχετε να πείτε για τον σχολικό αθλητισμό, για τη σημασία του αλλά και για το σημερινό του επίπεδο;

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΙΑΝΝΑΚΗΣ: Ο σχολικός αθλητισμός δεν βρίσκεται στο επίπεδο που αξίζει και αρμόζει σ’ όλα τα Ελληνόπουλα και στην αρχαία ιστορία της χώρας μας που είχε τον αθλητισμό σε πρώτο ρόλο της κοινωνίας. Θα ήθελα πολύ από το υπουργείο Παιδείας να αφιερώσει ένα σημαντικό κομμάτι του στην αθλητική εκπαίδευση. Κάθε παιδί έχει ανάγκη, εκτός από την εκπαίδευση του μυαλού να προσέχει και το «πλοίο» της ζωής του που είναι το σώμα μας, ώστε να εφαρμόσουμε το αρχαίο και πολύ σωστό ρητό «νους υγιής εν σώματι υγιές». Ο αθλητισμός σε κάθε ηλικία μπορεί να βελτιώσει το επίπεδο της ζωής μας. Γι’ εμένα προσωπικά, ο αθλητισμός ήταν ευλογία στην ζωή μου. Οι αρχές του μου διαμόρφωσαν τον χαρακτήρα, την σκέψη και τον τρόπο δουλειάς μου. Ο αθλητισμός είναι απαραίτητος για την διαμόρφωση της αθλητικής παιδείας που μας λείπει σημαντικά στην διαμόρφωση των φιλάθλων που έχει ο ελληνικός αθλητισμός. Θα έπρεπε να υπήρχε ειδικό μάθημα αθλητικής παιδείας και εκπαίδευσης».

ΠΑΙΔΕΥΩ:  Μπορείτε να μας δώσετε μια σύντομη περιγραφή της πορείας του Παναγιώτη Γιαννάκη από το Δημοτικό Σχολείο και τις αλάνες της Νίκαιας μέχρι την κορυφή του παγκόσμιου μπάσκετ;  Άξιζε τον κόπο αυτή η πορεία;

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΙΑΝΝΑΚΗΣ: Είχα την τύχη να αγαπήσω από μικρός τον αθλητισμό. Ήμουν αθλητικό παιδί και μου άρεσε να αθλούμαι, γιατί διασκέδαζα και άρχισα να αντιλαμβάνομαι πολύ γρήγορα ότι μπορούσα να ασχοληθώ με μεγάλη αγάπη μαζί του. Φυσικά, δεν απορροφήθηκα μόνο στον αθλητισμό και δεν παράτησα το σχολείο και έτσι έγινα καθηγητής Φυσικής Αγωγής. Νιώθω ευλογημένος που βρέθηκα στον χώρο του αθλητισμού και ιδιαίτερα σ’ αυτόν του μπάσκετ. Μέσα από πολλές δυσκολίες, αλλά και τις πρώτες διακρίσεις μου, αυτό που θυμάμαι πολύ καλά ήταν ότι οι γονείς μου δούλευαν για να μου δίνουν την ευκαιρία να μην σταματήσω να ασχολούμαι με το μπάσκετ. Αναγκάστηκα να πάω σ’ έναν τσαγκάρη για να ράψω τα πρώτα, δερμάτινα παπούτσια που μου χάρισε ένας παλιότερος παίκτης του Ιωνικού Νικαίας και τα πρόσεχα καθημερινά για να μην χαλάσουν ξανά. Στα παιδικά μου χρόνια, ήθελα να ανταγωνίζομαι τους μεγαλύτερους μου, όπως ήταν οι έφηβοι και όταν έγινα έφηβος, ήθελα να παίζω με τους άνδρες, γιατί πίστευα και πιστεύω ότι κέρδιζα διπλές εμπειρίες. Γι’ αυτόν τον λόγο και έπαιξα από 17 χρονών στην Εθνική Ανδρών. Το ’82, αντιμετώπισα έναν σοβαρό τραυματισμό που απείλησε την καριέρα μου, αλλά η αγάπη για το μπάσκετ, με βοήθησε να τον ξεπεράσω. Πέραν από τις νίκες και τις διακρίσεις, ως παίκτης, θέλω να τονίσω ότι πάντα το ταξίδι προς τον οποιοδήποτε προορισμό, έχει μεγαλύτερη αξία και συναρπαστικότητα, ανεξαρτήτως της κατάληξης. Δεν θα αντάλλαζα ποτέ αυτά τα ταξίδια που έχω κάνει με οποιοδήποτε αντάλλαγμα. Εύχομαι να το ζήσουν κι άλλοι, γιατί και από την θέση του προπονητή, νιώθω πολύ όμορφα που η δική μου γενιά, ώς παίκτης παρακίνησε τους σημερινούς παίκτες της Εθνικής ομάδας να ασχοληθούν με το μπάσκετ και να το φέρουν ξανά σε μια θέση στην Ευρώπη και σ΄όλο τον κόσμο που του αξίζει. Και είναι διπλή χαρά να ξεπερνούν τις δικές μου επιτυχίες, τα παιδιά που έμαθαν μπάσκετ από την δική μου γενιά. Επαναλαμβάνω ότι νιώθω ευλογημένος και πιστεύω όλοι σας θα έχετε ευκαιρίες στην ζωή σας για να ζήσετε τέτοιες στιγμές. Όλοι έχετε το ταλέντο με ό,τι ασχοληθείτε και εύχομαι οι δάσκαλοι σας να «σκαλίσουν» αυτό το ταλέντο.

Προσπαθήστε, πιστέψτε και είμαι σίγουρος ότι θα τα καταφέρετε!

(Η συνέντευξη παραχωρήθηκε τον Οκτώβριο 2006)

–

Η ζωή είναι μια ωραία περιπέτεια που μας καλεί να την αντιμετωπίσουμε αισιόδοξα, μ’ όσα προβλήματα κι’ αν έχει. Ζώντας σ’ αυτόν τον σκληρό κόσμο χρειαζόμαστε εφόδια υγεία, γνώσεις, αυτοπεποίθηση, αλληλεγγύη και αγωνιστικότητα για να μπορούμε όχι μόνο να αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα και τις δυσκολίες, αλλά να γινόμαστε ενεργοί πολίτες. Να συμβάλλουμε στον αγώνα για ένα καλύτερο περιβάλλον, για μια πιο δίκαιη κοινωνία με ένα ανώτερο πολιτιστικό επίπεδο. Προσπαθήστε να δημιουργήσετε ένα κόσμο πιο ελεύθερο και πιο ειρηνικό, για μια καλύτερη Ελλάδα, ισάξια των αναπτυγμένων χωρών της Ευρώπης.

Μαρία Φαραντούρη

Παιδιά, σας εύχομαι να μάθετε να αγαπάτε την αλήθεια. Πολλές φορές η αλήθεια είναι λίγο σκληρή. Εσείς όμως γεμάτα φρεσκάδα, γεμάτα ζωντάνια και δύναμη δεν πρέπει να φοβόσαστε, αλλά να αγαπάτε την αλήθεια. Αρκετές φορές τα περισσότερα που θα ακούτε γύρω σας θα είναι ψέματα. Εσείς ωστόσο δεν θα πρέπει να απογοητεύεστε, αλλά να ακολουθείτε την αλήθεια της ψυχής σας, της καρδιάς σας, να πηγαίνετε με αυτό που εσείς τα ίδια αισθάνεστε. Ακόμα και όταν η κοινωνία σας παραπλανεί, το δικό σας το παιδικό ένστικτο θα σας οδηγήσει σωστά. Και η κοινωνία όμως πρέπει να αφήσει ήσυχα τα παιδιά να λειτουργήσουν με το ένστικτό τους, που θα τους οδηγήσει στην αλήθεια. Εμείς, η κοινωνία των μεγαλύτερων θέλοντας να καλύψουμε δικές μας ζαβολιές μπερδεύουμε και δημιουργούμε μόνο σύγχυση στα παιδιά.

Δήμητρα Γαλάνη

Ότι ωραιότερο στον κόσμο είστε εσείς τα παιδιά. Σας βλέπω και πραγματικά μου χαϊδεύετε τα μάτια. Θα ήθελα ωστόσο να σας συμβουλέψω να κρατήσετε αυτή την παιδικότητά σας. Να μη βιάζεστε να μεγαλώσετε. Μπορείτε να παίζετε, να κινείστε, να χορεύετε, να τραγουδάτε σαν παιδιά. Όχι να μιμείστε τους μεγάλους. Έχετε καιρό, όταν μεγαλώσετε να τα κάνετε όλα αυτά. Διαλύστε λοιπόν εκείνα τα μηχανάκια που τα κρατάτε συνέχεια και σας κρατάνε καθηλωμένα στη θέση σας. Τώρα είναι η ώρα που πρέπει να παίξετε, να κινηθείτε, να διαβάσετε. Στεναχωριέμαι όταν σας βλέπω όλη την ώρα μ’ αυτά τα μηχανάκια στον δρόμο,  σαν να μην σας ενδιαφέρει τίποτε άλλο. Πετάξτε τα! Απελευθερωθείτε!

Κάρμεν Ρουγγέρη

Ευχή από τον Ευγένιο Σπαθάρη

Είναι μια έκδοση πραγματικά σπουδαία και χρήσιμη σε όλους. Δεν έχω τίποτα άλλο να πω, αλλά θα κλείσω με μια συμβουλή και μιαν ευχή για το περιοδικό και πιο πολύ για τον εκδότη του Γιάννη Σαράντη, που τον γνώρισα και αμέσως διέκρινα το μεράκι του:

Λοιπόν, αγαπητέ μου Γιάννη, όπως ωραία και σωστά ξεκίνησες το περιοδικό σου, έτσι να το συνεχίσεις, με την ίδια αγάπη και όρεξη γιατί μόνο με αυτόν τον τρόπο θα μεταδώσεις όσα θέλεις. Η ύλη σου πάντα να γίνεται καλύτερη και ποτέ χειρότερη. Να έχεις εμπιστοσύνη στα χέρια σου και να μην παρασυρθείς. Αυτός ήταν και ο δικός μου κανόνας στη ζωή για να πετύχω με τον Καραγιόζη μου!

Με αγάπη σε σένα, στους συνεργάτες σου και σε όλους αυτούς που θα διαβάζουν το «Εκ- Παιδεύω»

Ευγένιος Σπαθάρης

Φίλοι μου,

Δε θέλω, αλλά ούτε και μπορώ να είμαι διδακτικός μαζί σας. Σας αντιμετωπίζω πάντα σαν μεγάλους και ώριμους ανθρώπους. Ξέρω ότι θα ζήσετε σε ένα κόσμο βασισμένο στην τεχνολογία. Χωρίς τον ρομαντισμό και την αφέλεια άλλων εποχών. Αυτό όμως είναι το μέλλον. Κι εσείς είστε το μέλλον. Χαρείτε, λοιπόν, την εφηβεία σας και αντιμετωπίστε τους γονείς σας σαν μεγαλύτερους φίλους. Μπορεί να μη σας καταλαβαίνουν πάντα, γιατί προχωράτε πολύ πιο γρήγορα, αλλά η αγάπη τους μετράει πάνω απ’ όλα. Ξέρω ότι δεν έχετε αλάνες για να παίξετε, τα παιχνίδια σας είναι ηλεκτρονικά και τα κομπιούτερς θα είναι η ζωή σας. Ακονίζουν όμως το μυαλό σας. Τέλος, να έχετε εμπιστοσύνη στον εαυτό σας και τη μαγκιά να λέτε όχι στις εύκολες λύσεις και τις προκλήσεις των ναρκωτικών και άλλων ουσιών. Γιατί σας κλέβουν τη ζωή σας που είναι ότι πολυτιμότερο έχετε. Κρατείστε το παιδί και τον κρυφό ρομαντισμό που έχετε μέσα σας. Να γελάτε πολύ!

Υ.Γ. Ανακαλύψτε και προστατέψτε τη φύση. Το πιο εύκολο είναι να φυτέψετε ένα δέντρο και που ξέρετε, μπορεί αυτό να είναι το δέντρο της ζωής σας! Γειά σας!

Με αγάπη

Γιάννης Σπανός – συνθέτης

Εύχομαι στους νέους αναγνώστες του Εκ-Παιδεύω» τα φετινά Χριστούγεννα να ζήσουν την «ωραιότερη ιστορία του κόσμου»!

Γιάννης χουβαρδάς – Σκηνοθέτης

Απελευθερώστε τη φαντασία σας. Ονειρευτείτε! Να κυνηγάτε το αδύνατο. το μπορείτε! Τη ζωή δεν μας τη χαρίζουνε. Το μέλλον δεν θα’ ρθει από μονάχο του, αν δεν δώσετε μάχη κι εσείς.

Θάνος Μικρούτσικος – συνθέτης

Το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου σας εύχεται μια χρονιά γεμάτη εικόνες και δημιουργική φαντασία.

Με εκτίμηση

Γιώργος Παπαλιός

Πρόεδρος ΔΣ Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου